Paul Wittek’in gaza tezi Osmanlı’nın yükselişini nasıl açıklıyor?

Ahmet Taş | Yerel Gündem

ANKARA / TÜRKİYE — Osmanlı’nın küçük bir Bizans sınır beyliğinden geniş bir imparatorluğa dönüşmesini açıklamaya çalışan tarihçiler arasında Paul Wittek’in “gaza tezi”, 20. yüzyıl boyunca en etkili yaklaşımlardan biri olurken sonraki kuşak tarihçiler tarafından ciddi biçimde tartışmaya açıldı.

Hukukçu ve araştırmacı Halil Turhanlı, Karar’da yayımlanan değerlendirmesinde Wittek’in Osmanlı’nın askerî ve siyasi yükselişini gaza anlayışıyla açıklayan görüşlerini ele aldı. Turhanlı’nın aktardığı çerçevede Wittek, erken Osmanlı toplumunu Bizans sınırında toplanan gazilerin oluşturduğu dinamik bir savaşçı çevre olarak görüyor ve genişlemenin başlıca itici gücünü burada arıyordu.

Ancak günümüz tarihçiliğinde bu görüş, Osmanlı’nın kuruluşunu tek başına açıklayan kesin bir model olarak kabul edilmiyor. Modern çalışmalar, gaza kavramının önemini tamamen reddetmemekle birlikte ekonomik, demografik, siyasi ve toplumsal unsurların da hesaba katılması gerektiğini vurguluyor. Cambridge University Press’te yayımlanan değerlendirmeler de Wittek’in gazi savaşçı çevresine ağırlık verdiğini, Köprülü’nün ise sınır toplumunu daha geniş sosyal ve ekonomik kurumlarla birlikte ele aldığını ortaya koyuyor.

Paul Wittek kimdi?

Avusturyalı şarkiyatçı ve Osmanlı tarihçisi Paul Wittek, 11 Ocak 1894’te Viyana yakınlarında doğdu. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Türkçe ve Osmanlı tarihine ilgi duymaya başlayan Wittek, daha sonra Viyana Üniversitesi’nde çalışmalarını sürdürdü.

Cambridge University Press tarafından yayımlanan ölüm ilanına göre Wittek, 1924’te Alman Arkeoloji Enstitüsü üyesi olarak İstanbul’a döndü ve Türkiye’de geçirdiği yaklaşık on yıllık dönem sonraki akademik çalışmalarının temelini oluşturdu. 1948-1961 arasında Londra Üniversitesi’ndeki Türkçe kürsüsünde görev yaptı. Wittek, 13 Haziran 1978’de hayatını kaybetti.

En etkili çalışması ise 1938’de yayımlanan The Rise of the Ottoman Empire oldu. Bu eserle özdeşleşen “gaza tezi”, erken Osmanlı tarihine ilişkin Batı tarihçiliğinde onlarca yıl temel tartışma eksenlerinden biri haline geldi.

Gaza tezi Osmanlı’nın yükselişini nasıl açıklıyordu?

Wittek’in yaklaşımına göre Osmanlı Beyliği’nin Bizans sınırındaki konumu tesadüfi değildi.

Osmanlılar bir uç bölgesinde, yani Müslüman Anadolu ile Bizans topraklarının karşı karşıya geldiği sınır coğrafyasında gelişmişti. Wittek, bu çevrede toplanan savaşçıların “gaza” düşüncesi etrafında birleştiğini ve Osmanlı hanedanının da bu ideolojiyi genişlemenin temel dayanaklarından biri haline getirdiğini savundu.

Bu bakış açısında “gazi”, İslam adına savaşan ve sınır bölgelerinde fetihlere katılan savaşçıyı ifade ediyordu.

Wittek’e göre Osmanlı Beyliği, çevresindeki farklı savaşçı unsurları kendine çekerek insan gücünü ve askerî kapasitesini genişletti. Başarılı akınlar yeni ganimet ve toprak getirirken yeni savaşçıların da Osmanlı çevresinde toplanmasını sağlıyordu.

Böylece gaza, yalnızca dinî bir kavram değil, beyliği hareketlendiren siyasi ve askerî bir örgütlenme unsuru olarak yorumlanıyordu.

Bursa Kitabesi ve Ahmedi neden Wittek için önemliydi?

Wittek’in tezinin en bilinen dayanaklarından biri 1337 tarihli Bursa Kitabesi oldu.

Kitabede Orhan Bey’in “gazi oğlu gazi” şeklinde tanımlanması, Wittek tarafından erken Osmanlı hanedanının kendisini gaza ideolojisi üzerinden meşrulaştırdığına dair önemli kanıtlardan biri olarak değerlendirildi.

Bir diğer temel kaynak ise 14. yüzyıl sonları ile 15. yüzyıl başlarında yaşayan Ahmedi’nin İskendername adlı eseriydi.

Ahmedi, erken Osmanlı hükümdarlarını gaziler olarak tasvir ediyor ve onların savaşlarını dinî bir çerçevede anlatıyordu. Wittek bu ifadelerden hareketle, gaza düşüncesinin Osmanlı siyasi kimliğinin başlangıcından itibaren merkezî konumda olduğunu savundu.

Cambridge’de yayımlanan yeni çalışmalar, Ahmedi’nin metninin gaza ve cihat tartışmasında hâlâ temel kaynaklardan biri olduğunu, fakat aynı metnin birbirinden farklı tarihsel yorumları desteklemek amacıyla da kullanıldığını belirtiyor.

Bu durum erken Osmanlı kaynaklarının yorumlanmasının neden günümüzde de tartışmalı olduğunu gösteriyor.

Gelibolu Osmanlı genişlemesinde neden dönüm noktasıydı?

Turhanlı’nın değerlendirmesinde, Wittek’in yaklaşımı Osmanlı’nın Balkanlara geçişi üzerinden de ele alınıyor.

Osmanlı kuvvetlerinin 1354’te Gelibolu’ya yerleşmesi, Rumeli’de kalıcı Osmanlı varlığının gelişmesinde kritik bir aşamaydı.

Orhan Bey’in oğlu Süleyman Paşa döneminde Gelibolu’nun Osmanlı kontrolüne girmesi, bölgeyi Trakya ve Balkanlara yönelik seferler için önemli bir askerî üs haline getirdi.

Wittek’in teorisi açısından Balkanlardaki genişleme, gazi çevrelerini daha da büyüten ve Osmanlı’nın fetih kapasitesini sürekli besleyen bir süreç olarak görülüyordu.

İstanbul’un 1453’te II. Mehmed tarafından fethedilmesi ise beyliğin artık bölgesel bir güç olmaktan çıkarak imparatorluk kimliğini sağlamlaştırdığı temel tarihsel dönemeçlerden biri oldu.

Bununla birlikte modern tarihçilik, bu genişlemeyi yalnızca dinî motivasyon üzerinden değil; Bizans’ın siyasi durumu, Balkanlardaki parçalanma, Osmanlı askerî örgütlenmesi, nüfus hareketleri ve ekonomik imkânlar gibi farklı etkenlerle birlikte değerlendiriyor.

Gaza ile fütüvvet arasında nasıl bir ilişki kuruluyor?

Turhanlı’nın yazısında gaza anlayışının yanında fütüvvet kültürüne de dikkat çekiliyor.

Fütüvvet; yardımseverlik, cömertlik, dayanışma, fedakârlık ve başkasını kendine tercih etme gibi ahlaki ilkeleri ifade eden geniş bir kavramdı.

Anadolu’da özellikle esnaf ve zanaatkâr çevrelerinde görülen fütüvvet anlayışının toplumsal örgütlenmeyle ilişkisi bulunuyordu.

Gazi kavramı da yalnızca savaş meydanındaki cesaretle sınırlı bir unvan olarak görülmüyor; dinî ve ahlaki sorumlulukları içeren daha geniş bir kimlik çerçevesinde ele alınabiliyordu.

Wittek’in modeli, sınır bölgelerinde askerî faaliyet ile dinî ve toplumsal kültür arasında güçlü bir bağ bulunduğunu varsayıyordu.

Ancak daha sonraki tarihçiler, erken Osmanlı sınır dünyasının Müslüman ve Hristiyan unsurların karşılıklı ilişkilerinin, ticaretin, ittifakların ve pragmatik siyasi davranışların da görüldüğü çok daha karmaşık bir yapı olduğunu ortaya koydu.

Fuat Köprülü neden Wittek’ten ayrılıyordu?

Osmanlı’nın kuruluşu hakkındaki en önemli tartışmalardan biri Mehmet Fuat Köprülü ile Paul Wittek’in yaklaşımları arasındaki fark üzerinden şekillendi.

Köprülü, gazilerin Osmanlı’nın gelişimindeki önemini reddetmedi ancak bu gelişmenin tek faktöre indirgenmesine karşı çıktı.

Onun yaklaşımında 13. ve 14. yüzyıl Anadolu’sunun siyasi, dinî, sosyal, ekonomik ve etnik şartları birlikte ele alınmalıydı. Köprülü’nün Osmanlı’nın kökenlerine ilişkin çalışmasının modern baskısı da bu çok boyutlu yaklaşımı özellikle vurguluyor.

Bu bakımdan Köprülü için gaza, genişlemenin unsurlarından yalnızca biriydi.

Türkmen nüfus hareketleri, Selçuklu mirası, Anadolu’nun sosyal yapısı, uç bölgelerindeki teşkilatlanma, ekonomik koşullar ve siyasi boşluklar da Osmanlı’nın yükselişini açıklamak için gerekliydi.

Dolayısıyla iki tarihçi arasındaki temel ayrım, gazilerin varlığından çok gaza ideolojisine ne ölçüde açıklayıcı güç verileceği noktasında ortaya çıktı.

Wittek’in gaza tezi bugün nasıl değerlendiriliyor?

Wittek’in tezi 20. yüzyıl Osmanlı tarihçiliğinde olağanüstü etkili oldu. Oxford Academic’teki değerlendirmeye göre erken Osmanlı tarihi üzerine çalışırken Wittek ve özellikle gazi teziyle hesaplaşmadan ilerlemek uzun süre neredeyse mümkün değildi.

Ancak özellikle 1980’lerden itibaren teori giderek daha yoğun biçimde eleştirildi.

Sonraki araştırmacılar “gaza” ve “cihat” kavramlarının doğrudan Batılı anlamdaki tek tip bir “kutsal savaş” kavramıyla eşitlenmesinin sorunlu olduğunu savundu. Amsterdam University Press’te yayımlanan bir akademik değerlendirme de gaza ideolojisinin Osmanlı genişlemesi ve hanedan meşruiyeti açısından önemli olduğunu, ancak devletin kuruluşunu tek başına açıklayan bir unsur olarak görülemeyeceğini belirtiyor.

Bu nedenle günümüzde tartışma, “gaza vardı mı, yok muydu?” sorusundan çok, gaza anlayışının erken Osmanlı toplumunda ne anlama geldiği ve diğer siyasi, ekonomik ve toplumsal faktörlerle nasıl etkileştiği üzerinde yoğunlaşıyor.

Halil Turhanlı’nın değerlendirmesi de tarih yazımındaki bu önemli tartışmayı yeniden gündeme taşıyor: Osmanlı’yı bir uç beyliğinden imparatorluğa dönüştüren süreçte gaza kuşkusuz önemli bir kavramdı; ancak tarihçilerin ayrıldığı temel nokta, bu kavramın yükselişi açıklamada ne kadar belirleyici sayılması gerektiği.

YerelGundem.com