Kurmancan Datka kimdi? Alay Kraliçesi’nin gerçek ve trajik hikâyesi

YUSUF İNAN | YEREL GÜNDEM

BİŞKEK / KIRGIZİSTAN — Kurmancan Datka, 19. yüzyılda Güney Kırgız boylarını yöneten, Hokand ve Buhara yönetimlerince tanınan, Rus ilerleyişi karşısında askerî direniş ile diplomasiyi birlikte kullanan etkili bir kadın liderdi.

Bugün “Alay Kraliçesi”, “Güneyin Kraliçesi” ve “Milletin Annesi” adlarıyla anılan Kurmancan’ın hayatındaki en tartışmalı olay ise oğlu Kamçıbek’in 1895’te Rus yönetimi tarafından idam edilmesiydi. Kırgız ulusal anlatısında Kurmancan’ın oğlunu silahlı bir baskınla kurtarmayı reddederek halkını muhtemel bir katliamdan koruduğu kabul ediliyor. Ancak olayın sosyal medyada anlatılan bazı dramatik ayrıntıları tarihî belgelerden çok sözlü hafızaya ve sinema yapımlarına dayanıyor.

Geleneklere karşı çıkan genç Kurmancan

Kurmancan Mamatbay kızı, 1811 yılında bugünkü Kırgızistan’ın güneyindeki Alay bölgesinde, Munguş boyuna mensup göçebe bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.

On sekiz yaşındayken ailesinin seçtiği ve düğün gününe kadar görmediği bir erkekle evlendirilmek istendi. Kurmancan, dönemin ataerkil toplumunda son derece sıra dışı bir karar alarak bu evliliği kabul etmedi ve baba evine döndü. Akademik çalışmalarda bu davranış, onun yalnızca siyasi kariyerinin değil, Kırgız kadınları açısından taşıdığı sembolik değerin de başlangıcı olarak değerlendiriliyor.

Kurmancan, 1832’de Alay Kırgızlarının yöneticilerinden Alimbek Datka ile evlendi. Alimbek, Hokand Hanlığı içerisinde vali, askerî yönetici ve devlet adamı olarak etkiliydi. Siyasi görevleri nedeniyle uzun süre bölge dışında bulunduğunda Alay’daki idari işlerin önemli bir bölümünü Kurmancan yürüttü.

Çiftin beş oğlu ve iki kızı dünyaya geldi. Kurmancan böylece resmî unvan almadan önce de boylar arası ilişkiler, yerel yönetim, hayvancılık düzeni, ticaret yolları ve anlaşmazlıkların çözümünde deneyim kazandı.

Eşinin öldürülmesinden sonra Alay’ın liderliğine yükseldi

Alimbek Datka, 1862’de Hokand sarayındaki iktidar mücadeleleri sırasında öldürüldü. Kurmancan, eşinin ölümünden sonra yalnızca ailesinin değil, Güney Kırgız boylarının siyasi liderliğini de üstlendi.

Buhara Emiri Muzaffer ile Hokand Hanı Hudayar, Kurmancan’ın bölgedeki otoritesini tanıyarak ona “Datka” unvanı verdi. Kırgızistan Millî Bankasının biyografisinde bu unvanın Rus askerî sistemindeki general rütbesine yaklaşık olarak denk olduğu belirtiliyor. Datka, yalnızca askerî komutan anlamına gelmiyor; hanın altında bulunan bölgesel yönetici, adalet dağıtıcısı ve halkın taleplerini merkeze ileten üst düzey makamı da ifade ediyordu.

Bazı tarihî ve kültürel kaynaklarda Kurmancan’ın yaklaşık 10 bin atlıdan oluşan bir kuvveti yönettiği aktarılıyor. Bununla birlikte bu sayı, çağdaş anlamda kayıtlı ve sürekli bir düzenli ordudan çok, gerektiğinde boylardan toplanabilen silahlı atlı gücü anlatıyor.

Kurmancan’ın otoritesi yalnızca askerî güce dayanmıyordu. Boylar arasındaki dengeleri kurabilmesi, ticaret yollarını koruması ve farklı yönetimlerle ilişki geliştirebilmesi, kendisini Orta Asya’nın en etkili yerel liderlerinden biri hâline getirdi.

Rus ilerleyişine direndi, ardından anlaşmayı seçti

Rus İmparatorluğu 19. yüzyılın ikinci yarısında Orta Asya’daki ilerleyişini hızlandırdı. Hokand Hanlığı 1876’da ortadan kaldırıldı ve toprakları Rus yönetimine bağlandı.

Kurmancan ve oğulları başlangıçta Rus birliklerinin Alay bölgesine girmesine karşı çıktı. Akademik araştırmalara göre Kurmancan, ailesi ve kendisine bağlı gruplarla Kaşgar yönüne çekildi; ardından Afganistan’a geçmeyi düşündü. Rus askerî birlikleri tarafından yakalanarak General Mihail Skobelev’in karşısına çıkarıldı.

Taraflar arasında yapılan görüşmelerden sonra Kurmancan silahlı mücadeleyi sürdürmeme kararı aldı. Buna karşılık ailesine ve Alay halkına toplu cezalandırma uygulanmamasını istedi.

Bu kararın nedeni Rus yönetimini gönüllü biçimde benimsemesi değil, mevcut kuvvet dengesi içinde uzun süreli savaşın halkı ağır kayıplarla karşı karşıya bırakacağı kanaatiydi. Kırgız tarihçiler, onun bu tercihini “teslimiyet”ten çok askerî gerçeklik karşısında halkın varlığını korumaya yönelik diplomatik bir karar şeklinde değerlendiriyor.

Rus yönetimi daha sonra Kurmancan’ın bölgedeki otoritesinden yararlandı. Ona saygı gösterdi, madalya ve maaş verdi ve “Alay Çariçesi” olarak hitap etti. Bununla birlikte bu ilişki eşit devletler arası bir ortaklık değildi; Alay bölgesi Rus sömürge yönetiminin parçası hâline gelmişti.

Kamçıbek neden idam edildi?

Kurmancan’ın oğulları ve torunları Rus yönetimi altında bölgedeki nüfuzlarını sürdürdü. Ancak 1893’te iki oğlu, iki torunu ve beraberlerindeki kişiler kaçakçılık ve Rus gümrük görevlilerinin öldürülmesi suçlamalarıyla tutuklandı.

Olayın ayrıntıları kaynaklara göre farklılaşıyor. Yaygın anlatıya göre bir Rus gümrük görevlisi ve beraberindeki muhafızlar, Kurmancan’ın oğlu Kamçıbek’in evinde kaçak mal aradı. Arama sırasında Kamçıbek’in eşine hakaret edildiği, saçının kesildiği ve bunun üzerine Kamçıbek’e bağlı Akbalban adlı silahlı görevlinin üç yetkiliyi öldürdüğü ileri sürülüyor.

Kamçıbek olay sırasında evde olmamasına rağmen cinayetin emrini vermek veya failleri korumakla suçlandı. Davada toplam 21 kişi tutuklandı ve sanıklar yaklaşık iki yıl cezaevinde kaldı.

Kurmancan, Rus askerî valisine başvurarak çocukları ve torunları için af istedi. Bazılarının ölüm cezaları Sibirya’da ağır çalışmaya çevrildi; ancak Kamçıbek ile Akbalban kurtarılamadı.

Kamçıbek, kaynaklardaki tarih farklılığına göre 2 veya 3 Mart 1895’te Oş’un merkezindeki meydanda asılarak idam edildi. Kurmancan o sırada yaklaşık 84 yaşındaydı.

Oğlunun idamını gerçekten gözleriyle izledi mi?

Kurmancan’ın oğlunun infazına bizzat katıldığı ve onu darağacında seyrettiği bilgisi birçok Kırgız kaynağında yer alıyor. 2023 tarihli akademik çalışma da onun Kamçıbek’in ölüm anına tanıklık ettiğini belirtiyor.

Bununla birlikte tarihçi Tınçtıkbek Çoroyev, infaza katıldığı bilgisini “bazı anlatımlara göre” ifadesiyle aktarıyor. Rus dönemine ait anlatılarda Kurmancan’ın idamdan önce oğullarını cezaevinde ziyaret ettiği ayrıntılı biçimde yer alırken, meydandaki konumu ve söylediği son sözler konusunda kesin bir ortak kayıt bulunmuyor.

Kırgız ulusal hafızasında Kurmancan’ın silahlı adamlarının Kamçıbek’i kurtarmaya hazırlandığı, ancak onun böyle bir girişimin Rus ordusunun Alay halkını topluca cezalandırmasına yol açacağını söyleyerek karşı çıktığı anlatılıyor.

Dolayısıyla paylaşımın özündeki “oğlunu kurtarmak yerine halkını korumayı seçti” anlatısı tarihsel kaynaklarla uyumlu. Ancak “gözyaşlarıyla dimdik izledi”, “halk katledilmesin diye oğlunun ölüm emrini kabul etti” veya idam sırasında söylediği ileri sürülen cümleler, belgeyle kesinleştirilmiş ayrıntılardan çok tarih, sözlü anlatı ve dramatizasyonun birleşimidir.

Türk tarihinin ilk kadın generali miydi?

Türkiye’de yayımlanan bazı akademik ve popüler çalışmalarda Kurmancan Datka, “Türk tarihinin bilinen ilk kadın generali” olarak tanımlanıyor. Bu kullanım, “datka” makamının general rütbesine denk kabul edilmesine dayanıyor.

Ancak bunu modern ordulardaki general rütbesiyle tamamen aynı görmek yanıltıcı olabilir. Kurmancan bir askerî akademiden mezun olmuş, rütbe sistemine bağlı düzenli ordu generali değildi. O; askerî kuvvet yönetebilen, yargı ve idare yetkisi bulunan, boyların taleplerini hana ileten bölgesel hükümdardı.

Ayrıca Kırgız tarihçi Çoroyev, 19. yüzyılın ilk yarısında başka kadın datkaların da bulunduğunu, ancak Hokand, Buhara ve Rusya tarafından otoritesi aynı anda tanınan başka bir kadın lider olmadığını belirtiyor. Bu nedenle en doğru ifade, Kurmancan’ın Türkistan tarihinde datka unvanı alan ve general düzeyinde askerî-siyasi otorite kullanan en erken ve en güçlü kadın liderlerden biri olduğudur.

Kırgızistan’ın ulusal simgesine dönüştü

Kamçıbek’in idamından sonra Kurmancan aktif siyasetten büyük ölçüde çekildi ve Oş yakınlarındaki Madı köyünde yaşamaya başladı.

1906’da Rus subayı ve araştırmacı Carl Gustaf Emil Mannerheim kendisini ziyaret etti. Mannerheim’ın çektiği fotoğraflarda Kurmancan geleneksel kıyafetleriyle, ailesiyle ve at üzerinde görülüyor. Kurmancan, bu fotoğraflardan yaklaşık altı ay sonra, 1 Şubat 1907’de 96 yaşında hayatını kaybetti.

Bağımsız Kırgızistan’da Kurmancan ulusal birliğin, kadın liderliğinin ve devlet aklının simgelerinden biri hâline geldi. Portresi 50 somluk banknotlara basıldı; Bişkek ve Oş’ta heykelleri dikildi, sokaklara adı verildi. 2011 yılı doğumunun 200. yıl dönümü dolayısıyla “Kurmancan Datka Yılı” ilan edildi.

2014 yapımı “Kurmancan Datka: Dağların Kraliçesi” filmi ise onun hayatını geniş kitlelere taşıdı. Film, gerçek tarihî olaylardan yararlanmakla birlikte Kurmancan’ı ulus kurucu savaşçı bir anne figürü olarak dramatize etti. Araştırmacılar, günümüzde sosyal medyada dolaşan birçok ayrıntının tarihî belgelerden ziyade bu filmde oluşturulan kahramanlık anlatısından etkilendiğine dikkat çekiyor.

Sonuç olarak Kurmancan Datka sosyal medya paylaşımlarında uydurulmuş bir kişi değil; 19. yüzyıl Orta Asya tarihinin belgelenmiş ve son derece önemli bir kadın lideridir. Ancak onun gerçek büyüklüğü, efsanevi sözlerden veya yapay zekâyla hazırlanmış savaş sahnelerinden çok, erkek egemen bir düzende iktidar kurabilmesi, askerî güç yönetmesi ve halkını yok edici bir savaştan korumak için kişisel trajedisini siyasi sorumluluğunun önüne koymamasında yatıyor.

YerelGundem.com