Götz Haydar Aly’nin Osmanlı atası Berlin’e savaş esiri olarak geldi

Ahmet Taş | Yerel Gündem

BERLİN, ALMANYA — Alman tarihçi ve gazeteci Götz Haydar Aly’nin aile geçmişi, 17. yüzyılda Osmanlı savaşlarında esir alınarak Berlin’e getirilen ve saray hizmetine yerleştirilen Friedrich Aly’ye kadar uzanıyor.

Friedrich Aly ile aynı dönemde Berlin’e getirilen Hassan, kentte çalıştığı bilinen ilk Osmanlı kökenli kişiler arasında gösteriliyor. Ancak onların yolculuğu, 1961’de başlayan Türkiye’den Almanya’ya işçi göçünden tamamen farklıydı: İki genç Berlin’e kendi tercihleriyle değil, savaş esiri olarak getirildi. Berlin Charlottenburg-Wilmersdorf Belediyesi kayıtları da Aly ile Hassan’ın “misafir işçi” değil, Hannover ve Prusya birliklerinin eline geçen savaş esirleri olduğunu belirtiyor.

Berlin’e geliş savaş ve esaretle başladı

Friedrich Aly’nin asıl adı, doğum yeri ve doğum tarihi kesin olarak bilinmiyor. Tarihî kaynaklar onun 1683 ile 1686 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu ile Avrupa devletleri arasında devam eden savaşlar sırasında Brandenburg birliklerinin eline geçtiğini bildiriyor.

Bazı anlatımlar Aly’nin, bugünkü Budapeşte’de bulunan Budin’in 1686’da ele geçirilmesi sırasında esir alındığını belirtiyor. Bununla birlikte esaretin yeri ve koşullarını kesin olarak gösteren kayıtlar sınırlı olduğundan, doğrudan İkinci Viyana Kuşatması’nda veya belirli bir muharebede esir alındığını söylemek mümkün değil.

Aly’nin “Türk” olarak kayıtlara geçmesine rağmen etnik ve coğrafi kökeni de kesin değil. Osmanlı İmparatorluğu o dönemde Balkanlar, Anadolu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’nın geniş bir bölümünü kapsıyordu. Bu nedenle onun Osmanlı ordusundaki farklı topluluklardan birine mensup olma ihtimali bulunuyor. Götz Aly de aile geçmişini anlatırken atasının bugünkü Türkiye sınırlarından geldiğinin kesin biçimde bilinemeyeceğine dikkat çekiyor.

Hassan, Sophie Charlotte ile Berlin’e getirildi

Friedrich Aly ile aynı dönemde Berlin sarayında görev yapan bir diğer Osmanlı kökenli genç Hassan’dı. Tarihî kayıtlara göre Hassan, Hannover birlikleri tarafından savaş esiri olarak getirildi ve Sophie Charlotte’un Hannover’deki saray çevresine dahil edildi.

Sophie Charlotte, 1684 yılında Brandenburg veliahtı Friedrich ile evlenerek Berlin’e geldiğinde Hassan’ı da saray kadrosuyla birlikte yanında getirdi. Friedrich Aly ise daha sonra Prusya sarayına teslim edilerek Sophie Charlotte’un hizmetine verildi.

Aly ve Hassan, tarihî belgelerde “Kammertürken” olarak adlandırıldı. Bu ifade, sarayda üst düzey bir soylunun kişisel hizmetinde çalışan Osmanlı kökenli görevliler için kullanılıyordu.

Ancak bu görev yalnızca gündelik hizmetlerden ibaret değildi. Avrupa saraylarında Osmanlı kıyafetleri giydirilen hizmetkârlar, hükümdarların zenginliklerini, askerî zaferlerini ve “egzotik” dünyalara yönelik ilgilerini sergileyen birer statü unsuru olarak da kullanılıyordu.

Yeni isim ve din özgür bir tercih miydi?

Friedrich Aly, birkaç yıl süren dil ve din eğitiminin ardından 1692’de Elbe Nehri yakınındaki Grieben’de Protestan inancına göre vaftiz edildi ve kendisine Christian Friedrich Aly adı verildi. Kaynaklarda “Ali” olduğu düşünülen isminin zamanla “Aly” biçiminde aile soyadına dönüştüğü aktarılıyor.

Hassan da Hristiyanlaştırılarak Friedrich Wilhelm Hassan adını aldı. Berlin Belediyesi kayıtlarında iki gencin Almanca öğrendiği, Protestanlığa geçtiği, evlendiği ve çocuklarını vaftiz ettirdiği belirtiliyor.

Bununla birlikte bu din değişikliğinin özgür iradeyle alınmış bağımsız bir karar olduğunu söylemek güç. Aly ve Hassan, savaş esiri olarak getirildiklerinde saraya bağımlı durumdaydı. Yaşamlarını, inançlarını ve toplumsal konumlarını serbestçe belirleyebilecekleri koşullara sahip olduklarını gösteren bir kayıt bulunmuyor.

Bu nedenle onların hikâyesi yalnızca başarılı bir “uyum” veya “entegrasyon” örneği olarak değil; esaret, Hristiyanlaştırma ve kültürel asimilasyonun iç içe geçtiği tarihsel bir süreç olarak da değerlendiriliyor.

Kraliçenin yakın hizmetinde çalıştılar

Friedrich Aly ile Hassan’ın saraydaki görevleri arasında Sophie Charlotte’un konuklarını karşılamak, mektuplarını taşımak, küçük ihtiyaçlarını karşılamak ve çay, kahve, çikolata ile çeşitli ikramlar sunmak bulunuyordu.

Saray çevresinde değer gören iki görevlinin Kraliçe Sophie Charlotte ile yakın bir ilişki kurduğu aktarılıyor. Kraliçenin 1705 yılındaki ölümünden önce Aly ve Hassan’a veda ettiği yönündeki anlatım da dönemin kayıtlarında yer alıyor.

Aly ve Hassan’ın saraydaki konumu, sıradan hizmetkârlarınkinden daha iyi mali şartlar sağlayabiliyordu. Her ikisi de aileleriyle birlikte Charlottenburg Sarayı yakınındaki Schloßstraße’de bulunan ayrı evlerde yaşamaya başladı.

1705 tarihli kent kayıtlarına göre Prusya Kralı Friedrich, sadık hizmetleri karşılığında Aly ve Hassan’ın evlerine “Freihaus” ayrıcalığı verdi. Bu statü, evlerin bazı vergi ve yerel yükümlülüklerden muaf tutulmasını sağlıyordu.

Aly soyadı Berlin’de kuşaklar boyunca yaşadı

Friedrich Aly, kendisi gibi Osmanlı topraklarından esir getirilerek Hristiyanlaştırılan Marusch ile evlendi. Marusch, vaftiz edildikten sonra Sophie Henriette Zollin adını aldı. Çift 1694’te evlendi ve çocuk sahibi oldu.

Sophie Charlotte’un ölümünün ve Prusya sarayındaki yönetim değişikliğinin ardından Aly ile Hassan’ın koşulları kötüleşti. Friedrich Wilhelm I’in saray harcamalarını azaltmasıyla görev ve maaş ayrıcalıklarının önemli bölümü ortadan kalktı.

Friedrich Aly, ekonomik sıkıntılar nedeniyle Schloßstraße’deki evini 1715 yılında satmak zorunda kaldı ve 1716’da Berlin’de hayatını kaybetti. Hassan ise uzun süre ödenmeyen maaşları için yönetime başvurular yaptı; 1728’de öldü.

Aly’nin soyadı ise çocukları ve sonraki kuşakları aracılığıyla yaşamayı sürdürdü. Aileden din görevlileri, akademisyenler, memurlar ve askerler yetişti. Bu soy çizgisi, yüzyıllar sonra tarihçi Götz Haydar Aly’ye kadar ulaştı.

Haydar adı bir aile geleneğine dönüştü

Götz Haydar Aly, 1947 yılında Heidelberg’de dünyaya geldi. Ailenin en büyük erkek çocuklarından biri olması nedeniyle kendisine ikinci ad olarak “Haydar” verildi.

Aile anlatısında Friedrich Aly’nin Osmanlı dönemindeki adının Haydar veya Haydar Ali olabileceği düşünülüyor. Ancak bunu kesin olarak doğrulayan bir tarihî belge bulunmuyor. Götz Aly’ye göre “Haydar” adının ilk doğan erkek çocuklara verilmesi, 19. yüzyılın Doğu kültürüne ilgi duyan romantik atmosferinden doğan bir aile geleneğiydi.

Aly, Türk veya Osmanlı kökenli atası nedeniyle kendisine özel bir kimlik atfetmiyor. Der Tagesspiegel’e verdiği söyleşide kendisini, ilginç bir soyadı taşıyan “sıradan bir Alman” olarak tanımlıyor ve günümüzdeki kimliğinin soy ağacından çok kendi yaşam deneyimleriyle şekillendiğini belirtiyor.

Götz Haydar Aly kimdir?

Götz Haydar Aly, Almanya’nın tanınmış tarihçi, siyaset bilimci ve gazetecileri arasında yer alıyor. Çalışmalarını özellikle Nazi Almanyası’nın toplumsal ve ekonomik yapısı, antisemitizm, ırk politikaları, engelli bireylere yönelik uygulamalar ve Holokost üzerine yoğunlaştırdı.

Berlin Hür Üniversitesinde tarih ve siyaset bilimi eğitimi alan Aly, akademik çalışmalarının yanında taz ve Berliner Zeitung gibi gazetelerde görev yaptı. ABD Holokost Anı Müzesi, Aly’nin Nazi dönemi ve Yahudi mülklerinin yağmalanması hakkında 20’den fazla kitap yayımladığını belirtiyor.

Ailesinin Osmanlı geçmişi, onun çalışmalarının merkezinde bulunmuyor. Buna rağmen “Aly” soyadı ve “Haydar” ikinci adı nedeniyle aile tarihine ilişkin sorularla sıkça karşılaşıyor.

Berlin’in Türk tarihi 1961’den önce başladı

Türkiye ile Almanya arasında 1961’de imzalanan İşgücü Anlaşması, Almanya’daki Türk toplumunun bugünkü büyüklüğüne ulaşmasında belirleyici oldu. Ancak Friedrich Aly ile Hassan’ın hikâyesi, Berlin’deki Osmanlı ve Türk varlığının çok daha eski bir geçmişe sahip olduğunu gösteriyor.

Bu tarih, yalnızca gönüllü göç, çalışma ve yeni bir hayat kurma arayışıyla başlamadı. Savaşta esir alınan, ülkelerinden koparılan, dinleri ve isimleri değiştirilen insanlar da Almanya’nın toplumsal tarihinin bir parçası oldu.

Charlottenburg’daki Schloßstraße’de Aly ve Hassan’ın yaşadığı eski evler günümüze ulaşmadı. Ancak Hassan’ın evinin bulunduğu yerdeki anı levhası, Berlin’in unutulan bu tarihini hatırlatmayı sürdürüyor.

Friedrich Aly’nin savaş esiri olarak başlayan hayatı, birkaç kuşak içinde Prusya toplumuna karışan ve günümüzde Almanya’nın tanınmış tarihçilerinden birine ulaşan bir aile hikâyesine dönüştü. Bu hikâye aynı zamanda göç, aidiyet ve asimilasyon kavramlarının her dönemde aynı koşullarda yaşanmadığını gösteren çarpıcı bir tarihsel tanıklık niteliği taşıyor.

YerelGundem.com