Uluköy’de Roma ve Bizans izleri: Lahitte gizli haç detayı

Yusuf İnan | Yerel Gündem
AMASYA, TÜRKİYE — Amasya’nın Taşova ilçesine bağlı Uluköy’de bulunan lahit mezar üzerindeki semboller, bölgenin Geç Roma ve Erken Bizans dönemindeki tarihî önemini yeniden gündeme taşıdı.

Yerel tarih üzerine araştırmalar yapan Muhammed Canlı, Uluköy’de bulunan lahit mezar üzerindeki ikonografik sembolleri inceleyerek mezarın erken Hristiyanlık dönemiyle bağlantılı olabileceğini değerlendirdi. Canlı’ya göre lahit üzerindeki motifler, bölgede Roma’dan Bizans’a uzanan dinî ve kültürel sürekliliğe işaret eden önemli ipuçları taşıyor.

Uluköy’ün tarihî geçmişi yeniden gündemde

Amasya’nın Taşova ilçesine bağlı Uluköy, tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan yerleşim alanlarından biri olarak biliniyor.

Bölgenin eski adlarının Annesi, Annisa ve daha sonra Sonisa olarak anıldığı belirtiliyor. Bu isimler, Uluköy ve çevresinin yalnızca yerel bir köy yerleşimi değil, tarih boyunca dinî ve kültürel anlamda dikkate değer bir merkez olabileceği yorumlarına neden oluyor.

Son dönemde lahit mezar üzerindeki sembollere ilişkin yapılan değerlendirmeler, Uluköy’ün Geç Roma ve Erken Bizans dönemindeki yerini yeniden tartışmaya açtı.

Yerel araştırmacı Muhammed Canlı’nın incelemeleri, lahit üzerindeki taş işçiliğinin sıradan bir mezar süslemesi değil, dönemsel inanç ve sembol dünyasıyla bağlantılı olabileceğini ortaya koyuyor.

Lahit üzerindeki semboller dikkat çekti

Canlı’nın değerlendirmesine göre lahit mezar üzerinde yer alan motifler, erken Hristiyanlık döneminde kullanılan sembolik anlatım biçimlerini yansıtıyor.

Lahit üzerindeki en dikkat çekici unsur, yıldız formunda stilize edilmiş bir Krizmon sembolü olarak yorumlanıyor. Krizmon, Hristiyanlık tarihinde İsa’nın adını simgeleyen Christogram türlerinden biri olarak biliniyor.

Erken dönem Hristiyan topluluklarında doğrudan haç kullanımı her zaman açık biçimde tercih edilmiyordu. Bunun yerine kimi zaman yıldız, rozet, monogram veya geometrik motifler aracılığıyla inanç sembolleri daha dolaylı şekilde ifade ediliyordu.

Canlı’ya göre Uluköy’deki lahit üzerinde görülen yıldız biçimli motif de bu geleneğin bir örneği olabilir.

“Gizli haç ve yıldız” yorumu

Muhammed Canlı, lahit üzerindeki sembolleri değerlendirirken özellikle yıldız formunun merkezindeki gizli haç yapısına dikkat çekti.

Canlı, erken Hristiyanların ilk yüzyıllarda doğrudan haç çizmek yerine İsa’nın adını simgeleyen, dikey ve yatay çizgilerin kesişmesiyle oluşan altı veya sekiz kollu yıldız formunu kullandığını belirtti.

Bu tür motiflerin hem koruyucu bir yıldızı simgelediğini hem de merkezinde gizli bir haç barındırdığını ifade eden Canlı, lahit üzerindeki sembolün yalnızca estetik bir bezeme olarak değil, inanç temelli bir işaret olarak okunabileceğini söyledi.

Bu yorum, Uluköy’deki lahit mezarın erken Hristiyanlık dönemiyle ilişkilendirilebileceği görüşünü güçlendiriyor.

Baklava geometrisi Geç Roma ve Bizans izleri taşıyor

Lahit üzerindeki bir diğer dikkat çekici unsur ise yıldız motifinin çevresinde yer alan çift çizgili baklava geometrisi.

Canlı, bu geometrik yapının Geç Roma ve Erken Bizans dönemi taş işçiliğinin belirgin özelliklerinden biri olduğunu belirtiyor.

Lozenge olarak da bilinen baklava formu, Roma sonrası dönemde özellikle lahitlerde, mezar taşlarında, mimari süslemelerde ve erken Hristiyanlıkla bağlantılı bazı taş eserlerde görülebiliyor.

Uluköy’deki lahit üzerinde bu motiflerin bulunması, eserin MS 4-6. yüzyıl aralığıyla ilişkilendirilebileceği yönündeki değerlendirmeleri gündeme getiriyor.

Ancak bu tür tarihlendirmelerin kesinleşmesi için arkeolojik kazı, bilimsel analiz ve uzman raporlarına ihtiyaç bulunuyor.

“Kırk Şehitler Şapeli” ihtimali

Muhammed Canlı’nın en dikkat çekici değerlendirmelerinden biri, lahit mezarın bölgede bulunduğu düşünülen “Kırk Şehitler Şapeli” ile bağlantılı olabileceği yönündeki görüşü oldu.

Canlı, Annesi veya Annisa olarak bilinen bölgede MS 350-379 yılları arasında yaşamış Aziz Basil, Aziz Macrina, Gregory ve Naucratius’un mektuplarında adı geçen bir şapelden söz edildiğini hatırlattı.

Bu çerçevede, Uluköy’deki lahit mezarın söz konusu şapelle ilişkili bir aile mezarlığı içinde yer alan anıt mezarlardan biri olabileceğini değerlendirdi.

Canlı, bu görüşün şahsi kanaati olduğunu vurgularken, lahit üzerindeki semboller ve bölgenin tarihî adları nedeniyle konunun daha kapsamlı araştırılması gerektiğini ifade ediyor.

Uluköy erken Hristiyanlık açısından önemli olabilir

Eğer lahit üzerindeki semboller Canlı’nın değerlendirdiği gibi erken Hristiyanlık geleneğiyle bağlantılıysa, Uluköy yalnızca yerel tarih açısından değil, Anadolu’daki erken Hristiyanlık izleri bakımından da dikkat çekici bir yerleşim alanı olarak öne çıkabilir.

Amasya ve çevresi, Roma ve Bizans dönemlerinde önemli yolların, yerleşimlerin ve dinî merkezlerin bulunduğu bölgeler arasında yer alıyor.

Bu nedenle Uluköy’deki arkeolojik bulgular, bölgenin yalnızca kırsal bir yerleşim olmadığını; tarih boyunca dinî, kültürel ve idari açıdan daha geniş bir ağın parçası olabileceğini düşündürüyor.

Lahit mezar gibi buluntular, bu tarihî ağın somut izleri olarak değerlendiriliyor.

Bilimsel inceleme ihtiyacı öne çıkıyor

Uluköy’deki lahit mezar üzerindeki semboller önemli ipuçları sunsa da, bu tür buluntuların kesin tarihsel değerinin ortaya konulması için bilimsel inceleme gerekiyor.

Arkeologlar, sanat tarihçileri, epigrafi uzmanları ve Bizans dönemi araştırmacıları tarafından yapılacak detaylı çalışmalar, lahitin hangi döneme ait olduğunu ve kimler için yapıldığını daha net ortaya koyabilir.

Taşın malzemesi, işçilik tekniği, motiflerin biçimi, çevredeki diğer kalıntılar ve olası yazıtlar, eserin tarihlendirilmesinde belirleyici olabilir.

Bu nedenle Uluköy’deki lahit mezarın korunması, belgelenmesi ve akademik incelemeye açılması büyük önem taşıyor.

Bölge turizmi için yeni fırsat

Uluköy ve Taşova çevresindeki tarihî bulgular, bölgenin kültür turizmi açısından da potansiyel taşıdığını gösteriyor.

Roma, Bizans ve erken Hristiyanlık dönemine ait izlerin daha kapsamlı şekilde ortaya çıkarılması, Amasya’nın tarihî zenginliğine yeni bir halka ekleyebilir.

Amasya zaten kral kaya mezarları, tarihî konakları, Yeşilırmak kıyısındaki şehir dokusu ve çok katmanlı geçmişiyle önemli bir kültür merkezi olarak biliniyor.

Uluköy’deki lahit gibi buluntular ise Amasya’nın tarihî anlatısını yalnızca şehir merkeziyle sınırlı bırakmayıp ilçelere ve köylere kadar genişleten yeni bir araştırma alanı sunuyor.

Uluköy’ün saklı tarihi araştırılmayı bekliyor

Muhammed Canlı’nın lahit üzerindeki sembollere ilişkin değerlendirmesi, Uluköy’ün saklı tarihine dikkat çekti.

Geç Roma ve Erken Bizans dönemine ait olabileceği belirtilen lahit, bölgenin inanç tarihi, taş işçiliği ve yerleşim geçmişi açısından önemli ipuçları taşıyor.

Krizmon benzeri yıldız motifi, baklava geometrisi ve “Kırk Şehitler Şapeli” ile olası bağlantı iddiası, Uluköy’ün daha kapsamlı akademik araştırmalara konu edilmesi gerektiğini gösteriyor.

Taşova ve çevresinde yapılacak yeni çalışmalar, yalnızca bir lahit mezarın hikâyesini değil, Anadolu’nun erken Hristiyanlık dönemine uzanan daha geniş bir tarihî hafızayı da gün yüzüne çıkarabilir.

www.yerelgundem.com