Ukrayna’da mobilizasyon ertelemesi: Kimlerin hakkı gerçekten değişti?

Ahmet Taş | Yerel Gündem

KİEV, UKRAYNA — Ukrayna’da öğrencilerden engelli yakınına bakım verenlere kadar sekiz grubun “yeni yasayla” mobilizasyon ertelemesini kaybettiği iddiası, yürürlükteki mevzuatla tam olarak örtüşmüyor.

Ukrayna Parlamentosunun 31 Temmuz 2026 itibarıyla geçerli metni ile Savunma ve Sağlık bakanlıklarının güncel açıklamaları incelendiğinde, sekiz grubu aynı anda erteleme kapsamından çıkaran yeni bir yasa bulunmadığı görülüyor. İnternette dolaşan liste; 2024’te kabul edilen sınırlamaları, 2025’te dijitalleştirilen başvuru işlemlerini, işveren rezervasyonunu ve askerî sağlık muayenesini aynı düzenlemenin parçaları gibi sunuyor.

Üstelik 2026’da 23’üncü maddeye yapılan önemli değişiklik hakları daraltmadı; savaş döneminde bir yıllık sözleşmeli hizmetini tamamlayan 18-25 yaş arasındaki kişilere terhisten sonra 12 aylık mobilizasyon ertelemesi getirdi.

“Sekiz grup yeni yasayla hakkını kaybetti” iddiası doğrulanmadı

Kaynak metin, açıklamaların Ukrayna Ulusal Güvenlik ve Savunma Konseyine bağlı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi tarafından yapıldığını ileri sürüyor. Ancak Merkezin bu başlıklara ilişkin bulunan yayını, Ağustos 2026’daki yeni bir düzenlemeye değil, Şubat 2024’te henüz Parlamento’nun ilk okumasındaki mobilizasyon yasa tasarısına dayanıyor.

Söz konusu 2024 metni, henüz yasalaşmamış teklifin olası sonuçlarını anlatıyor ve ikinci okumada değişebileceğini açıkça belirtiyor. Bu nedenle tasarı aşamasındaki açıklamaları 2026’da yürürlüğe girmiş yeni bir kanun gibi sunmak doğru değil.

Yürürlükteki temel düzenleme, “Mobilizasyon Hazırlığı ve Mobilizasyon Hakkında Kanun”un 23’üncü maddesi. Bu madde sağlık, aile durumu, eğitim ve kamu görevi gibi farklı gerekçelerle erteleme hakkı tanıyor. Her kategori kendi şartları ve belgeleri üzerinden değerlendiriliyor.

Öğrenciler için kural yeni değil, ancak kapsam sınırlı

Uzaktan, akşam veya yarı zamanlı eğitim görenlerin yalnızca öğrenci statüsüne dayanarak mobilizasyon ertelemesi alamadığı bilgisi genel hatlarıyla doğru. Mevcut kanun, gündüz veya ikili eğitim biçiminde öğrenim gören ve daha önce tamamladığından daha yüksek bir eğitim seviyesine devam eden öğrencileri kapsıyor. Doktora öğrencileri ve internler de ilgili koşullarla koruma altında.

Ancak “ikinci veya üçüncü üniversiteyi okuyan herkes hakkını kaybetti” ifadesi yeterince kesin değil. Belirleyici ölçüt diploma sayısından çok, kişinin eğitim sisteminde daha yüksek bir seviyeye ilerleyip ilerlemediği ve eğitimin gündüz ya da ikili biçimde sürdürülüp sürdürülmediği.

Örneğin aynı veya daha düşük seviyede yeni bir program genellikle erteleme sağlamazken, mevzuatta belirtilen eğitim sıralamasında daha yüksek seviyeye devam eden kişinin durumu farklı değerlendirilebilir. Bu kural Ağustos 2026’da aniden getirilmiş yeni bir sınırlama değil.

Çok çocuklu ebeveynler hakkı koruyor, nafaka borcu istisna oluşturuyor

On sekiz yaşından küçük üç veya daha fazla çocuğun bakımını üstlenen kadın ve erkekler hâlâ mobilizasyon ertelemesi kapsamındaki gruplardan biri. Ancak ödenmemiş nafaka borcunun toplamı üç aylık ödeme tutarını aşarsa bu gerekçeyle erteleme verilmiyor.

Dolayısıyla “çok çocuklu babalar ertelemeyi kaybetti” şeklindeki genel ifade yanlış. Hak devam ediyor; yalnızca yasadaki nafaka şartını ihlal edenler bundan yararlanamıyor.

Savunma Bakanlığı, Mayıs 2026’da üç veya daha fazla çocuğu bulunan ebeveynleri ertelemeleri otomatik uzatılan 22 kategori arasında açıkça sıraladı. Sistem, çocuklar ve nafaka borcuyla ilgili bilgileri devlet kayıtları üzerinden kontrol ediyor.

Engelli eş ve bakım verenlerle ilgili koşullar genelleştiriliyor

Birinci veya ikinci grup engelli eşi bulunanların erteleme hakkı yürürlükteki kanunda açıkça korunuyor. Üçüncü grup engelli eşi bulunanlarda ise hak yalnızca kanser, uzuv veya eş organ kaybı, ağır ruhsal rahatsızlık, serebral palsi ve diğer paralitik sendromlar gibi yasada sayılan durumlarda doğuyor.

Bu nedenle “üçüncü grup engelli eşi bulunanların hakkı kaldırıldı” demek yerine, bu grubun tüm tanıları değil, kanunda belirtilen ağır sağlık durumlarını kapsadığını söylemek daha doğru.

Bakım verenlerle ilgili “başka bir çalışabilir akraba varsa hak otomatik sona erer” iddiası da fazla geniş. Birinci, ikinci ve üçüncü derece yakınlar için farklı kurallar uygulanıyor; diğer akrabaların hukuken bakım yükümlüsü olup olmadığı ve fiilen bakım verebilecek durumda bulunup bulunmadığı değerlendiriliyor.

Örneğin ikinci derece bir yakının erteleme alabilmesi için birinci derece yakınların bulunmaması veya onların da sürekli bakıma ihtiyaç duyması gerekiyor. Üçüncü derece yakınlar ise birinci ve ikinci derece bakım verebilecek yakının bulunmadığı durumlarda kapsama girebiliyor.

Tek ebeveynlik hakkı kaldırılmadı, resmî kanıt gerekiyor

Çocuğunu tek başına yetiştiren anne veya babaların mobilizasyon ertelemesi devam ediyor. Ancak yalnızca çocukla aynı evde yaşamak veya diğer ebeveynin fiilen aileden ayrılmış olması yeterli kabul edilmiyor.

Kanunda diğer ebeveynin ölümü, ebeveynlik hakkından mahrum bırakılması, kayıp veya ölü ilan edilmesi, cezaevinde bulunması ya da kişinin çocuğu tek başına yetiştirdiğinin mahkeme kararıyla belirlenmesi gibi hukuki durumlar sıralanıyor.

Rezerv+ sistemi, diğer ebeveynin ölümü veya ebeveynlik hakkının kaldırılması gibi bazı bilgileri devlet kayıtlarından otomatik olarak kontrol edebiliyor. Tek başına yetiştirme durumu özel bir mahkeme kararına dayanıyorsa işlem idari hizmet merkezi CNAP üzerinden yürütülüyor.

Bu nedenle kaynak metindeki “resmî karar olmadan fiilî tek babalar hak kaybetti” ifadesi özünde belge zorunluluğunu anlatıyor; ancak bu da Ağustos 2026’da çıkarılmış yeni bir hüküm değil.

Savunma işletmelerinde çalışanlar için konu erteleme değil rezervasyon

Savunma Bakanlığına bağlı bir işletmede veya savunma sanayisinde çalışmak, bütün çalışanlara doğrudan ve otomatik kişisel erteleme sağlamıyor. Bu kişiler için uygulanan temel mekanizma “bronyuvannya”, yani işveren tarafından yapılan mobilizasyon rezervasyonu.

Rezervasyon; Silahlı Kuvvetlerin ihtiyaçları, mobilizasyon görevleri veya ekonomi açısından kritik kabul edilen kurumların belirli çalışanları için işveren tarafından Diia sistemi üzerinden başlatılıyor. Çalışan kendi adına rezervasyon başvurusu yapamıyor ve kritik işletmelerdeki rezervasyon süresi genel olarak 12 aya kadar uygulanıyor.

Bu nedenle “Savunma Bakanlığı kuruluşlarında çalışanların özel hakkı kaldırıldı” iddiası yanıltıcı. Genel ve otomatik bir kişisel hak kaldırılmasından çok, çalışanların işveren temelli rezervasyon kurallarına tabi olması söz konusu.

“Sınırlı uygun” statüsü kaldırıldı ancak bu 2024 düzenlemesi

Askerî sağlık sistemindeki “sınırlı uygun” statüsünün kaldırıldığı bilgisi doğru. Ancak değişiklik 2026’da değil, 4 Mayıs 2024’te yürürlüğe giren 3621-IX sayılı kanunla yapıldı.

Bu statüye daha önce sahip kişilerden yeni askerî sağlık sınıflandırmalarına göre VLK muayenesinden geçmeleri istendi. Komisyon artık kişinin genel hizmete uygunluğunu, belirli destek ve lojistik görevlerde hizmet edebilirliğini veya hizmete elverişsizliğini değerlendiriyor.

Bu yeniden değerlendirme, kişinin otomatik olarak askere alınacağı anlamına gelmiyor. Sonuç, sağlık durumuna ve VLK kararına göre değişiyor.

Ayrıca geçerli ertelemesi veya işveren rezervasyonu bulunan kişiler kural olarak VLK’ya gönderilmiyor. Eski “sınırlı uygun” statüsünü taşıyıp tekrar muayeneye girmeyenler için istisna bulunmakla birlikte, resmen engelli kabul edilen kişiler bu istisnanın dışında tutuluyor.

Engellilik statüsü ile VLK kararı aynı şey değil

Kaynak metindeki en yanıltıcı bölüm, Şubat 2022’den sonra ikinci veya üçüncü grup engellilik alan bir kişinin VLK tarafından “uygun” bulunması hâlinde otomatik olarak mobilize edileceği iddiası.

VLK kişinin askerî hizmete sağlık açısından uygunluğunu inceler. Engellilik statüsü ise ayrı bir tıbbi ve hukuki değerlendirme sürecinde belirlenir. Yürürlükteki 23’üncü madde, hukuken engelli statüsü devam eden kişileri mobilizasyon dışında tutuyor.

Ukrayna Sağlık Bakanlığı da geçerli engellilik statüsü bulunan kişilerin sosyal hak ve yardımlarının yanı sıra mobilizasyon ertelemesinden yararlanmaya devam ettiğini açıkladı. Her engelli erkeğin yeniden değerlendirmeye alınacağı iddiasının doğru olmadığını; yalnızca daha önce belirlenmiş tekrar değerlendirme zamanı gelen belirli dosyaların incelendiğini bildirdi.

Dolayısıyla tek başına “hizmete uygun” VLK kararı, yürürlükteki engellilik statüsüne dayanan ertelemeyi otomatik olarak iptal etmiyor. Ancak engellilik statüsü sona erer veya yetkili sağlık değerlendirmesi sonucunda kaldırılırsa kişinin başka bir erteleme gerekçesi bulunup bulunmadığı yeniden incelenebilir.

Otomatik sistemler azalmadı, aksine genişledi

Kaynak metindeki “otomatik mekanizmaların neredeyse tamamı kaldırıldı” ifadesi de güncel resmî verilerle çelişiyor.

Ukrayna Savunma Bakanlığına göre Mayıs 2026 itibarıyla mobilizasyon ertelemelerinin yüzde 90’dan fazlası devlet kayıtları üzerinden otomatik uzatılıyor. Otomatik doğrulama sistemi engelli kişiler, çok çocuklu ebeveynler, öğrenciler, tek ebeveynler, engelli eşe sahip kişiler ve bakım verenler dâhil 22 kategori için uygulanıyor.

Sistem gerekli bilgiyi kayıtlarda bulamazsa bu, kişinin yasal hakkını mutlaka kaybettiği anlamına gelmiyor. Kişinin nüfus, aile, engellilik veya bakım bilgilerini ilgili kayıtlarda güncellemesi ya da belgeleri CNAP’a sunması gerekiyor. TCC birimleri ise Kasım 2025’ten bu yana vatandaşlardan doğrudan erteleme dosyası kabul etmiyor.

Sonuç olarak dolaşımdaki sekiz maddelik liste tamamen uydurma değil; bazı gerçek yasal sınırlamaları içeriyor. Ancak farklı yıllarda getirilen koşulları “yeni kanunla sekiz grup hakkını kaybetti” biçiminde sunması, hukukî tabloyu olduğundan daha sert ve basit gösteriyor.

Mobilizasyon ertelemesi her kişi için eğitim şekli, aile durumu, nafaka kaydı, sağlık statüsü, bakım ilişkisi ve resmî belgeler üzerinden ayrı değerlendirilmeli. Bu haber genel bilgilendirme niteliğindedir; kişisel dosyalarda Ukrayna’da yetkili bir hukukçudan görüş alınması gerekir.

YerelGundem.com