Azerbaycan’da başörtüsü tartışması: okul kıyafeti ve eğitim hakkı

Ahmet Taş | Yerel Gündem

BAKÜ, AZERBAYCAN — Azerbaycan’da bazı devlet okullarında başörtülü öğrenci ve öğretmenlerin derslere alınmaması, okul kıyafeti kuralları ile eğitim ve din özgürlüğü tartışmalarını büyütürken Türkiye’den de eleştiriler gelmesine neden oldu.

DW Türkçe’den Sinem Nazlı Demir’in 13 Ekim 2026 tarihli haberine göre, tartışmanın merkezinde devlet okullarındaki kıyafet düzenlemeleri bulunuyor. Mevzuatta öğrenciler için başörtüsü adıyla açık bir yasak yer almamasına rağmen bazı okul yönetimleri kuralları başörtülü öğrencileri derslere kabul etmeyecek biçimde uyguluyor. Görüş bildiren öğretmen ve veliler arasında üniforma zorunluluğunu savunanlar bulunurken insan hakları kuruluşları, uygulamanın eğitim ve din özgürlüğü üzerindeki etkilerine dikkat çekiyor.

Kıyafet düzenlemesi ne getiriyor?

Azerbaycan Bakanlar Kurulunun 21 Eylül 2026 tarihli 309 sayılı kararı, devlet okullarındaki öğrenci kıyafetlerini belirleyen 17 Mart 2022 tarihli kuralları değiştiriyor. DW’nin aktardığına göre düzenleme, okul üniformasının bütünlüğünü bozan ve eğitimin laik niteliğiyle bağdaşmayan ek kıyafet unsurlarına izin vermiyor.

Bununla birlikte karar metninde başörtüsü açıkça yasaklanmıyor. Öğrencilerin derslerden uzaklaştırılmasını doğrudan öngören bir yaptırım da bulunmuyor. Dolayısıyla tartışmada, düzenlemenin yazılı içeriği ile okul yönetimlerinin uygulamaları ayrı başlıklar olarak öne çıkıyor.

Öğretmenlere ilişkin 6 Ekim 2026 tarihli 325 sayılı karar ise kıyafetlerin laiklik ilkesine uygun olmasını istiyor. DW’ye göre iki düzenleme de temmuz ayında Genel Eğitim Kanunu’nda yapılan değişikliklere dayanıyor.

Başörtülü öğrencilerin okula alınmaması daha önce de kamuoyunun gündemine gelmişti. DW’nin haberinde, öğrencilerin okul girişlerinde geri çevrildiğini gösteren görüntülerin sosyal medyada yayıldığı, bazı öğrencilerin arkadaşları ve öğretmenleriyle dayanışma amacıyla derslere katılmadığının bildirildiği aktarıldı.

Öğretmen ve veliler ne söylüyor?

Bakü’de 40 yıldır edebiyat öğretmenliği yapan M.C., DW Türkçe’ye verdiği demeçte uygulamayı okul üniforması zorunluluğuyla açıkladı. Kararın ardından kendi okullarında başörtülü öğrencileri kabul etmediklerini söyleyen öğretmen, ailelerin bir bölümünün bu uygulamaya itiraz ettiğini belirtti.

M.C., okula başörtüsüyle gelen öğrencilere kıyafet kurallarının anlatıldığını, öğrencilerin farklı tepkiler verdiğini aktardı:

“Çocukların içinden başını açmak istemeyenler, başörtüsünü çıkaranlar ya da evde eğitim görmek isteyenler de oluyor.”

Öğretmen, başörtüsü takma kararının yetişkinlikte verilmesi gerektiğini savundu. Çocuklarla yaptığı konuşmalardan hareketle bazılarının başörtüsünün anlamını bilmediğini ileri süren M.C., yetişkin kadınların kendi kararlarını verebileceğini söyledi.

DW’ye konuşan iki çocuk velisi D.A. da okul üniforması kurallarını destekledi. D.A., tartışmanın Azerbaycan’ın tamamında başörtüsü yasaklanmış gibi sunulmasına karşı çıktığını belirterek okul yönetimlerinin öğrencilerden kıyafet kurallarına uymasını istediğini ifade etti.

Devlet ile dinin ayrı olması gerektiğini vurgulayan veli, okulda herkesin aynı eğitim kurallarına tabi tutulmasını savundu. D.A.’nın yaklaşımı, okul kıyafetlerine ilişkin kısıtlamaları ülke genelindeki giyim tercihlerinden ayrı değerlendirmeye dayanıyor.

Göytürk’ten laik eğitim vurgusu

Azerbaycanlı araştırmacı yazar Aida Eyvazlı GÖYTÜRK, DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada devletin okul kıyafetlerini belirleme yetkisini destekledi. Vatandaşların yürürlükteki kurallara uyması gerektiğini söyleyen Göytürk, eğitimin laik niteliğinin korunmasını savundu.

Göytürk, tartışmayı Azerbaycan’ın bağımsızlığından sonra ülkede dinî kurallara dayalı bir yönetim isteyen çevrelerle ilişkilendirdi. Bu görüşünü dile getirirken İslami değerlere ülkenin yasaları çerçevesinde saygı gösterildiğini, çocukların okul dışında başörtüsü takabileceğini belirtti.

Ancak DW’nin haberindeki görüşmeler, uygulamaya ilişkin bütün itirazları kapsamıyor. Haberde, kısıtlamalara karşı çıkan bir veliyle de görüşüldüğü, fakat bu kişinin yayın öncesinde röportajını geri çektiği açıklandı. Bu nedenle söz konusu velinin değerlendirmeleri yayımlanmadı.

Görüşlerini paylaşan öğretmen, veli ve araştırmacı yazarın açıklamaları bireysel değerlendirmelerden oluşuyor. Haber bir kamuoyu araştırmasına dayanmadığı için bu ifadeler, Azerbaycanlıların tamamının uygulamayı desteklediği veya reddettiği şeklinde yorumlanamaz.

Gözaltılar ve özgürlük eleştirileri

DW’nin Azerbaycan İçişleri Bakanlığının 12 Ekim tarihli açıklamasından aktardığına göre, kıyafet kurallarının uygulanması sırasında yaşanan olaylarla bağlantılı olarak 37 kişi gözaltına alındı. Bakanlığın duyurusu, tartışmanın okullardaki uygulamaların yanı sıra protestolara yönelik müdahaleleri de kapsadığını ortaya koydu.

Human Rights Azerbaijan adlı sivil toplum kuruluşu ise gözaltıları din ve ifade özgürlüğü açısından eleştirdi. DW’nin aktardığı açıklamada kuruluş, protestolara müdahalenin ölçülülüğünü sorguladı; gözaltına alınanların hukuki durumu, avukatları ve aileleriyle görüşebilme imkânları hakkında yeterli ayrıntının kamuoyuyla paylaşılmadığını belirtti.

ABD merkezli Amerikan-İslam İlişkileri Konseyi (CAIR) de 12 Ekim 2026 tarihli açıklamasında kısıtlamaların kaldırılmasını istedi. Kuruluş, ABD Dışişleri Bakanlığına Azerbaycan yönetimi nezdinde girişimde bulunma çağrısı yaptı.

CAIR, öğretmen ve öğrencilerin başörtülerini çıkarmadıkları için devlet okullarına kabul edilmemesini din özgürlüğüne yönelik bir müdahale olarak değerlendirdi. Açıklamada, kişilerin inançlarıyla ilişkili giysileri kullanma veya kullanmama tercihinin korunması gerektiği savunuldu.

Türkiye’den tepkiler ve YAP’ın yanıtı

Türkiye’de Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay SARAL, başörtülü öğrencilerin eğitimden uzaklaştırılmasına tepki gösterdi. Saral, “Eğitim hakkı hiçbir ideolojik dayatmaya kurban edilemez” dedi. AKP Bursa Milletvekili Müfit AYDIN da uygulamaya son verilmesini istedi.

AKP Sözcüsü Ömer ÇELİK ise 7 Ekim’de konuyla ilgili soruyu yanıtlarken Türkiye ile Azerbaycan arasında siyasi gerilim oluşmasına izin vermeyeceklerini söyledi. Çelik, Azerbaycan’ı hedef alan bazı grupların parti veya hükümetle bağlantısının bulunmadığını belirtti.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham ALİYEV’in liderliğindeki iktidar partisi Yeni Azerbaycan Partisi (YAP), Türkiye’den gelen eleştirilere karşı çıktı. YAP, Türkiye’deki iktidar çevrelerinin açıklamalarını Azerbaycan’ın içişlerine müdahale olarak nitelendirerek bu tutumdan vazgeçilmesini istedi.

Tarafların açıklamalarında farklı vurgular öne çıktı: Saral ve Aydın öğrencilerin eğitime erişimini gündeme getirirken YAP ülkenin içişlerine müdahale edilmemesini savundu. Çelik ise tartışmanın iki ülke arasındaki siyasi ilişkilere yansımamasına yönelik mesaj verdi.

Tartışmanın geçmişi ve anayasal çerçeve

Azerbaycan’da okul üniforması gerekçesiyle başörtüsüne getirilen kısıtlamalar yeni değil. DW’nin hatırlattığına göre benzer uygulamalar 2010 yılında da protestolara yol açmıştı. Dönemin Eğitim Bakanı Misir MERDANOV, öğrencilerin okulda üniforma kurallarına uyması gerektiğini, okul dışında ise istedikleri kıyafeti giyebileceklerini söylemişti.

Başörtüsü kısıtlamalarına ilişkin 2011 ve 2012 yıllarındaki gösterilerde de gözaltılar yaşandı. Böylece okul kıyafetleriyle ilgili anlaşmazlık, geçmişte de eğitim politikaları, dinî tercihler ve protesto hakkı etrafında tartışılmıştı.

DW’nin aktardığı anayasal çerçevede Azerbaycan Anayasası’nın 18’inci maddesi devlet eğitim sisteminin laik niteliğini düzenliyor. Aynı anayasanın 42’nci maddesi eğitim hakkını, 48’inci maddesi ise vicdan ve din özgürlüğünü güvence altına alıyor.

Mevcut tartışmada okul kurallarını savunanlar laik eğitim ve üniforma zorunluluğuna dayanıyor. Kısıtlamalara itiraz eden kuruluşlar ise başörtüsü nedeniyle derslere erişimin engellenmesini ve protestolara yönelik müdahaleleri gündemde tutuyor.

YerelGundem.com