Rusya’dan Ukrayna barışı için NATO’ya 1997 konumlarına dönüş talebi

Ahmet Taş | Yerel Gündem

ABU DABİ / BAE — Rusya’nın, Ukrayna savaşını sona erdirmeye yönelik Abu Dabi görüşmelerinde NATO’nun askerî konuşlanmasını 1997 düzeyine çekmesini, genişlemeyi durdurmasını ve Kiev’e Batı silahı sevkiyatının sona ermesini istediği bildirildi.

New York Times’ın ulaştığı 10 Kasım tarihli diplomatik belgeye dayandırılan haber, Moskova’nın Avrupa güvenlik düzenine ilişkin uzun süredir savunduğu talepleri yeniden müzakere masasına taşıdığını ortaya koydu. Ancak belge Rusya tarafından resmen yayımlanmadı; NATO, Ukrayna veya ABD’nin talepleri kabul ettiğine ilişkin bir açıklama da yapılmadı.

Belge “non-paper” niteliğinde

Gazetenin haberine göre, Rus heyetinin Abu Dabi’de ABD Başkanı Donald Trump’ın temsilcileriyle yürüttüğü kapalı görüşmelerde sunduğu metin, antet ve imza taşımayan bir “non-paper” niteliğinde. Diplomatik uygulamada bu tür belgeler, tarafların bağlayıcı taahhütte bulunmadan pozisyonlarını veya müzakere önerilerini aktarması için kullanılıyor.

New York Times, belgeyi görüşmelere katılan bir kişiden edindiğini, ikinci bir kaynağın da metnin gerçekliğini doğruladığını bildirdi. Kremlin’in gazetenin sorularına yanıt vermediği aktarıldı. Bu nedenle belgede sıralanan maddeler, imzalanmış bir anlaşma veya ortak karar değil, Rusya’nın görüşmelerdeki başlangıç pozisyonu olarak değerlendiriliyor.

Abu Dabi’de 10–11 Kasım’da yapılan görüşmelere ilişkin kamuya açıklanan bilgiler sınırlı kaldı. Amerikan heyetinde Steve Witkoff ve Jared Kushner’ın yer aldığı, toplantılarda ateşkesin yanı sıra güvenlik garantileri, toprak meselesi ve esir değişiminin de ele alındığı bildirildi. Görüşmelerin ardından kapsamlı bir uzlaşma açıklanmadı.

Rusya’nın talepleri neleri kapsıyor?

Habere göre Moskova, NATO ülkelerinden ittifakın daha fazla genişlemeyeceğine dair güvence vermelerini ve Ukrayna’nın NATO üyeliğinin kalıcı biçimde gündemden çıkarılmasını istiyor. Metinde ayrıca NATO’nun Ukrayna, Doğu Avrupa, Güney Kafkasya ve Orta Asya’daki askerî faaliyetlerinin sınırlandırılması talep ediliyor.

Rusya’nın önerileri arasında Ukrayna’ya Batı yapımı silah ve askerî teçhizat sevkiyatının sona erdirilmesi de bulunuyor. Bu madde, yalnızca cephedeki mevcut kapasiteyi değil, olası bir barış anlaşmasının ardından Ukrayna ordusunun nasıl donatılacağına ilişkin güvenlik düzenini de doğrudan etkileyebilir.

Belgede, Ukrayna’nın Avrupa Birliği üyeliğine Moskova’nın bütünüyle karşı çıkmayabileceği; ancak Kiev’in AB’nin ortak savunma politikasının dışında kalmasının istendiği öne sürülüyor. İngiltere ve Fransa’nın nükleer caydırıcılıklarının diğer Avrupa ülkelerine genişletilmesine sınırlama getirilmesi de haberde aktarılan talepler arasında.

“1997 konumları” ne anlama geliyor?

NATO ile Rusya, 27 Mayıs 1997’de Paris’te Karşılıklı İlişkiler, İşbirliği ve Güvenlik Kurucu Senedi’ni imzaladı. Belge, tarafların birbirini tehdit olarak görmemesi, egemenliğe saygı göstermesi ve Avrupa’da büyük konvansiyonel kuvvet yığınaklarından kaçınması gibi ilkeler içeriyordu.

Rusya’nın bugün dile getirdiği “1997 konumlarına dönüş” talebi, NATO’ya sonradan katılan ülkelerin üyeliklerinin iptal edilmesinden farklı bir anlam taşıyor. Talep, ittifakın 1997 sonrasında üye olan Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri ile Baltık bölgesindeki askerî birliklerini, altyapısını ve düzenli konuşlanmalarını büyük ölçüde geri çekmesini hedefliyor.

Böyle bir düzenleme Polonya, Baltık ülkeleri, Romanya ve Bulgaristan gibi NATO’nun doğu kanadındaki devletlerin savunma planlarında köklü değişiklik gerektirebilir. Bu ülkeler ise Rusya’nın Ukrayna’ya karşı başlattığı geniş çaplı savaşın ardından NATO varlığını kendi güvenlikleri açısından caydırıcı bir unsur olarak görüyor.

Talepler 2021 taslağını hatırlatıyor

Haberdeki maddeler, Rusya’nın Aralık 2021’de ABD ve NATO’ya sunduğu güvenlik anlaşması taslaklarının önemli bölümleriyle örtüşüyor. Moskova o dönemde NATO’nun yeni üye kabul etmemesini, Ukrayna ve eski Sovyet coğrafyasındaki askerî faaliyetlerini sınırlandırmasını ve kuvvet düzenini 1997 çizgisine yaklaştırmasını istemişti.

ABD ve NATO, devletlerin kendi güvenlik düzenlemelerini seçme hakkından vazgeçilemeyeceğini belirterek bu taleplerin temel bölümlerini kabul etmemişti. Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’ya karşı geniş çaplı işgali başlatmasının ardından NATO, doğu kanadındaki birliklerini ve savunma planlarını güçlendirdi. Dolayısıyla yeni belgede yer aldığı belirtilen koşullar, mevcut NATO politikasıyla doğrudan çelişiyor.

New York Times’a konuşan kaynaklar, Rus heyetinin belgeyi bir açılış pozisyonu olarak sunduğunu ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in bazı başlıklarda esneklik gösterebileceği izlenimini verdiğini aktardı. Bununla birlikte, hangi maddelerin pazarlığa açık olduğu kamuoyuna açıklanmadı.

ABD heyetinin yaklaşımı

Habere göre Amerikan temsilcileri, Avrupa’nın güvenlik ortamının 2021’den bu yana önemli ölçüde değiştiğini Rus tarafına iletti. ABD heyetinin Rusya’nın somut gerilimi azaltma adımları önermesi halinde güvenlik düzenlemelerini görüşmeye açık olduğu, ancak belgede yer alan koşulları kabul ettiğine dair bir taahhütte bulunmadığı belirtildi.

Tarafların yaklaşımı arasındaki temel farklardan biri, ateşkesin sıralaması üzerinde yoğunlaşıyor. Ukrayna ve destekçileri önce çatışmaların durmasını ve uygulanabilir güvenlik garantilerinin kurulmasını isterken, Rusya’nın toprak, NATO üyeliği ve Ukrayna ordusunun kapasitesine ilişkin siyasi-askerî koşullar karşılanmadan genel bir ateşkese yanaşmadığı bildiriliyor.

NATO ve Ukrayna’nın tutumu

NATO’nun güncel resmî açıklamalarında, adil ve kalıcı bir barışın güçlü bir Ukrayna ordusu ve ortaklar tarafından desteklenen güvenlik garantileri gerektirdiği vurgulanıyor. İttifak ayrıca ateşkes veya barış anlaşması halinde de Ukrayna’ya desteğin süreceğini belirtiyor. Bu yaklaşım, Rus belgesinde yer aldığı bildirilen silah sevkiyatının sona erdirilmesi talebiyle bağdaşmıyor.

Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy ise Abu Dabi görüşmelerine ilişkin açıklamalarında, Avrupa güvenliğini ilgilendiren kararların Avrupalı devletlerin katılımıyla alınması gerektiğini söyledi. Zelenskiy, Ukrayna’nın Rusya’nın işgal ettiği topraklar üzerindeki egemenlik iddiasını tanımayacağını, görüşmelerde gerilimi azaltacak adımlar ve etkili güvenlik garantileri üzerinde çalıştıklarını bildirdi.

Kiev yönetiminin NATO üyeliğinden vazgeçtiğine, silahlı kuvvetlerine kalıcı kısıtlama getirilmesini kabul ettiğine veya Batı askerî yardımının kesilmesine onay verdiğine ilişkin doğrulanmış bir açıklama bulunmuyor.

Müzakerelerde sıradaki aşama

Abu Dabi görüşmeleri, tarafların aynı masada güvenlik başlıklarını ele alması bakımından diplomatik bir kanal oluşturdu; ancak savaşın sona erdirilmesine yönelik bir anlaşma üretmedi. Yeni görüşmelere Avrupa ülkelerinin daha doğrudan katılması, güvenlik garantileri ile olası gerilimi azaltma adımlarının ayrıntılandırılması yönündeki öneriler gündemde bulunuyor.

Müzakerelerin önündeki başlıca anlaşmazlıklar; işgal altındaki bölgelerin statüsü, ateşkesin zamanı ve denetimi, Ukrayna’nın gelecekteki askerî kapasitesi, NATO ile ilişkileri ve yabancı kuvvetlerin olası rolü olarak sıralanıyor. Rusya’nın 1997 talebinin ise NATO’nun mevcut savunma yapısı üzerinde geniş kapsamlı sonuçlar doğurması nedeniyle en tartışmalı başlıklardan biri olmaya devam etmesi bekleniyor.

Belgenin tamamı resmî olarak yayımlanmadığı ve taraflar maddeler üzerinde ortak bir metin açıklamadığı için, haberlerde aktarılan koşulların kesinleşmiş barış şartları olarak değil, müzakere sürecindeki Rus pozisyonu olarak değerlendirilmesi gerekiyor.

YerelGundem.com