Firik Dede kimdir? Dersim’in sözlü hafızasındaki Alevi önder

Ahmet Taş | Yerel Gündem

OVACIK, TÜRKİYE — Firik Dede adı, Dersim’in Ovacık yöresine ait olduğu belirtilen eski bir fotoğraf ve kısa bir sözlü tarih anlatısıyla yeniden gündeme gelirken, bu kişinin hayatı ve Alevi inanç yapısındaki konumu hakkında yazılı kaynaklarda ciddi boşluklar bulunuyor.

Araştırmada ulaşılan sınırlı bilgiler, Firik Dede’nin Ovacık çevresinde tanınan dinî veya toplumsal bir kanaat önderi olabileceğini düşündürüyor. Ancak onun hangi Alevi ocağına mensup olduğu, “dede” veya “pir” sıfatını hangi soy ve talip ilişkisi üzerinden taşıdığı, nerede yaşadığı ve hangi tarihlerde hizmet yürüttüğü henüz belgelerle ortaya konulabilmiş değil.

Açık kaynaklarda Firik Dede hakkında ne bulunuyor?

Firik Dede adıyla ulaşılabilen en belirgin çevrimiçi iz, 2021 yılında bir sosyal medya hesabından paylaşılan eski bir fotoğraf. Paylaşımın açıklamasında fotoğraf, Dersim’in Ovacık ilçesi ve bölgenin sözlü kültürüyle ilişkilendiriliyor. Ancak fotoğraftaki kişinin kimliği, paylaşım dışındaki bağımsız bir kaynakla doğrulanamıyor.

Aramalarda Firik Dede adına düzenlenmiş bir biyografi, mezar veya ziyaretgâh kaydı, akademik makale, gazete arşivi, resmî nüfus kaydı ya da ocak şeceresi bulunamadı. Bu nedenle onu kesin biçimde belirli bir ocağın piri, mürşidi veya dedesi olarak tanıtmak mevcut bilgilerle mümkün görünmüyor.

Buradaki eksiklik, Firik Dede’nin yörede tanınmadığı anlamına gelmeyebilir. Dersim’de çok sayıda dinî şahsiyetin, seyidin, pirin ve yerel kanaat önderinin hayatı yazılı kaynaklardan çok aile anlatıları, cemlerde aktarılan hatıralar, ağıtlar ve köy hafızası üzerinden günümüze taşındı. Dersim üzerine çalışan Erdal Gezik ve Munzur Çem gibi araştırmacıların eserleri de bölgedeki inanç ve toplumsal hayatın anlaşılmasında sözlü tarihin taşıdığı önemi gösteriyor. 

“Dede” ve “pir” unvanları aynı anlama mı geliyor?

Alevilikte “dede”, “pir”, “mürşit” ve “rehber” kavramları zaman zaman birbirinin yerine kullanılsa da geleneksel ocak sisteminde farklı işlevlere karşılık gelebiliyor. Bölgeden bölgeye sıralama değişmekle birlikte mürşit-pir-rehber ilişkisi, birbirini tamamlayan bir manevî ve toplumsal hizmet düzeni oluşturuyor.

Dede yalnızca cemi yöneten din görevlisi değildi. Geleneksel Alevi toplumunda topluluğa ahlaki ve dinî rehberlik ediyor, anlaşmazlıkların çözümüne aracılık ediyor, evlilik ve cenaze gibi törenleri yönetiyor ve talip topluluğunun toplumsal düzeninde rol üstleniyordu. Dersim’de dedeler ve seyitler bazı dönemlerde dinî otoritenin yanında önemli bir toplumsal liderlik işlevi de taşıdı. 

Bir kişinin geleneksel anlamda “pir” veya “dede” sayılabilmesi için yalnızca çevresinde saygı görmesi yeterli kabul edilmiyordu. Hangi ocağa mensup olduğu, ocakzade veya seyit soyundan gelip gelmediği, hangi köylerin ya da ailelerin kendisine talip olduğu ve cem yürütüp yürütmediği gibi unsurlar belirleyiciydi. Bu nedenle Firik Dede’nin dinî konumunu kesinleştirmek için önce onun ocak ve talip ilişkilerinin ortaya çıkarılması gerekiyor. Bu değerlendirme, Alevi ocak sisteminin bilinen işleyişinden hareketle yapılan bir çıkarımdır. 

Ovacık ve Dersim bağlamı neden önemli?

Ovacık, Dersim olarak bilinen tarihsel bölgenin merkezî alanlarından biri. Bölge, Alevi Kürt ve Zaza topluluklarının yoğun biçimde yaşadığı; ocak, seyitlik, ziyaret ve kutsal mekân geleneklerinin toplumsal hayatta güçlü yer tuttuğu bir coğrafya olarak biliniyor. 

Dersim Aleviliğinde inanç yalnızca cem töreniyle sınırlı değildi. Ocak soyları, kutsal kabul edilen dağlar, sular ve ziyaretler; aşiret ve köy ilişkileriyle birlikte işleyen geniş bir toplumsal hafıza meydana getiriyordu. Dinî önderlerin otoritesi de çoğu zaman bir unvandan çok, ailelerin kuşaklar boyunca devam eden bağlılık ilişkisine dayanıyordu. 

Bu nedenle Firik Dede’nin gerçekten Ovacık yöresinde yaşamış bir dede veya pir olması halinde, onun kimliğinin yalnızca soyadı üzerinden değil; köyü, aşireti, ocağı, ziyaretleri ve kendisine bağlı talip aileleri üzerinden araştırılması gerekir.

Firik Dede neden yazılı kaynaklarda görünmüyor olabilir?

Dersim’deki inanç önderlerinin önemli bir bölümünün yazılı kayıtlarda yer almamasının birden fazla nedeni bulunuyor.

Bölgenin 20. yüzyılda yaşadığı şiddet, zorunlu göçler, köylerin boşalması ve ailelerin farklı şehirlere veya ülkelere dağılması, kuşaktan kuşağa aktarılan bilgilerin parçalanmasına yol açtı. Daha sonraki kentleşme ve göç süreci de geleneksel dede-talip ilişkilerini zayıflattı; birçok ocak ve yerel dinî önder hakkındaki bilgiler aile hafızasına sıkıştı. (Vikipedi)

Dersim’in yerel dilleri olan Kırmancki/Zazaca ve Kurmanciyle aktarılan hatıraların uzun süre sistemli biçimde kayıt altına alınmaması da önemli bir sorun oluşturdu. Munzur Çem’in sözlü tarih görüşmeleri ve Erdal Gezik’in seyitlik ile Dersim inanç terimleri üzerine çalışmaları, yazılı belgelerin eksik kaldığı alanların tanık anlatılarıyla doldurulmaya çalışıldığını gösteriyor. (Vikipedi)

Firik Dede’nin adı da bu nedenle resmî tarihten çok yerel ve ailevi hafızada yaşamış olabilir.

Aile trajedisine ilişkin anlatı doğrulanmayı bekliyor

Firik Dede adıyla dolaşan sosyal medya paylaşımının açıklamasında, oğlunun 1980 askerî darbesi döneminde Ovacık’ta öldürüldüğü ve bu olaydan sonra Firik Dede’nin konuşmayı bıraktığı ileri sürülüyor. Paylaşımda oğlunun adı “Behzat Firik” olarak veriliyor.

Ancak bu anlatıyı doğrulayan ikinci bir kaynağa ulaşılamadı. Behzat Firik adına gazete arşivi, mahkeme dosyası, insan hakları raporu, mezar kaydı veya aile beyanı bulunamadı. Bu yüzden söz konusu hikâye şimdilik sosyal medya üzerinden aktarılan ve doğrulanması gereken bir sözlü tarih iddiası olarak değerlendirilmelidir.

Hikâyenin doğru olması halinde Firik Dede’nin suskunluğu yalnızca kişisel bir yas değil, 12 Eylül döneminin yerel toplum üzerindeki ağır etkisinin sembolü olarak da okunabilir. Fakat bu yorumun tarihsel bir olguya dönüşebilmesi için olayın tarihi, yeri, tanıkları ve resmî kayıtlarının araştırılması gerekiyor.

Kimliğini kesinleştirmek için hangi bilgilere ihtiyaç var?

Firik Dede hakkında güvenilir bir biyografi hazırlanabilmesi için öncelikle şu sorulara cevap bulunması gerekiyor:

• Gerçek adı ve soyadı neydi?

• Ovacık’ın hangi köyünde veya mezrasında yaşıyordu?

• Hangi Alevi ocağına mensuptu?

• Kendisine bağlı talip köyleri veya aileleri var mıydı?

• Cem yürütüyor, görgü yapıyor veya anlaşmazlıklarda hakemlik ediyor muydu?

• Mezarının ya da ziyaretinin bulunduğu yer biliniyor mu?

• Ailesinden veya taliplerinden hayatta olan tanıklar var mı?

• Behzat Firik hakkındaki anlatıyı doğrulayabilecek belge veya tanık bulunuyor mu?

Bu bilgiler olmadan “Firik Dede, şu ocağın piriydi” biçiminde kesin bir cümle kurmak tarihsel bakımdan sağlıklı olmaz.

Firik Dede bir kişiden daha büyük bir hafıza meselesine işaret ediyor

Firik Dede üzerine yapılan araştırma, yalnızca unutulmuş bir dinî şahsiyetin kimliğini bulma çabası değildir. Aynı zamanda Dersim’in kayıt altına alınmamış dede, pir, ana, seyit ve halk bilgesi hafızasının ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor.

Bir topluluğun dinî ve kültürel belleği yalnızca ünlü kişiler üzerinden kurulmaz. Köylerde cem yürüten, aileler arasında barış sağlayan, ağıtları ve duaları aktaran, çocuklara yolun kurallarını öğreten yerel önderler de bu hafızanın taşıyıcılarıdır.

Mevcut araştırmaya göre Firik Dede’nin kimliği henüz kesinleşmiş değildir. Buna rağmen adı ve onunla ilişkilendirilen fotoğraf, Dersim’in sözlü tarihinde kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan yüzlerce yerel şahsiyetten birini görünür hale getiriyor.

Firik Dede’nin gerçek hikâyesi, internet aramalarından çok Ovacık köylerinde, aile albümlerinde, mezar taşlarında, yaşlıların hafızasında ve ocak şecerelerinde bulunabilir.

YerelGundem.com